ELEM.ir      ElmeEjtemaeiMoslemi.ir
 
سال حمایت از کالای ایرانی
 

دین در جامعه مصرفی

چکیده:

جامعه مصرفی مفهومی است که پس از 1950 و در پی رواج مکتب پست مدرن جای خود را در واژگان مفهومی جامعه شناسان و اقتصاد دان ها باز نمود. اما پیش از آن زمینه هایی برای شکل گیری این تفکر پدید آمده بود، زمینه هایی که زیمل از آنها با عنوان «پول در فرهنگ مدرن» سخن به میان آورد.

در این جامعه مصرف آغشته به ارزش بوده و جامعه ی فرد مداری که هویت پیشین خود را رها کرده با مصرف هویت جدیدی می یابد، روابط و تعامل و تمایز او را در مجموعه ی انتخاب های مصرفی اش شکل می دهد و در نهایت همه چیز را از کالا و معنا مصرفی تصور می کند. در این جامعه مراکز خرید بزرگ معبد نیایش مصرف کننده ها است؛ محل ملاقات مصرف کننده با اشیا به نوعی محل عبادت لذت بخش انسان مدرن است. جایی که ساعتها با محبوب خود به سر می برد و آیین او توجه هر چه بیشتر به محصولات متنوع و تقدیم دسترنج خود به این معبود نوین و بت عصر جدید است.

کلمات پیش رو تلاشی در جهت تصویر دین در این جامعه و بیان ویژگیهای آن است.

واژگان کلیدی: جامعه مصرفی، دین در جامعه، مصرف دین، زیمل، بوردیو،

 

مقدمه:

مصرف مفهومی کلیدی است به این معنی که می توان با آن قفل فهم جامعه مدرن را دریافت. مصرف مفهومی آغشته به ارزش است. در جهان کنونی بینش بازار باز به عنوان یک جامعه خوب مطرح شده که ادعا می شود: ثروت، کالاها و خدمات را به مصرف کنندگان عقلانی و در جهت آزادی مطلوب آنان عرضه می کند. در مقابل بخش منفی و تاریک مصرف قرار دارد که در واژه های تحقیر آمیز مصرف گرایی (consumerism) ، مادی گرایی، فرصت طلبی، خودپرستی، لذت گرایی و ... جستجو می شود.

مصرف همچنین در مقابل مفاهیم دیگری قرار دارد: مصرف در مقابل تولید، سرمایه گذاری، شهروندی و ... از مهم ترین تقابل ها می باشد.

مصرف کننده نقش های مختلفی در جامعه مصرفی دارد. هنگامی مصرف کننده به مثابه انتخاب گری است که به قصد حداکثر کردن فایده مندی  خود عمل می کند. در عین حال وی نیروی محرکه جامعه مصرفی است. این مصرف کننده کنشگر عقلانی محسوب می شود که بهترین قاضی انتخاب بین علائق خود است. او به عنوان ارتباط  برقرارکننده (از طریق نمادهای  مصرفی) و از طریق راه های مختلفی چون مصرف تظاهری یا اوقات فراغت و به مثابه اکتشاف کننده و جویای هویت است. او همچنین لذت گرا و شهروندی است که در راه انتخاب خود مبارزه می کند.

پیشینه ی جامعه مصرفی:

در پیشینه ی این جامعه باید گفت زیمل با تحلیل پول و جایگاه آن در فرهنگ مدرن این جامعه را چنین تبیین می نماید:

«اقتصاد پولی وابستگی شخصی و روابط مادی را که مشخصه ی اقتصادی تهاتری است از میان برد. اقتصاد پولی،مدام میان شخص و شی ای خاص ارزشی پولی را حائل می‏کند،ارزشی که کاملا عینی و ذاتا فاقد هر نوع کیفیت است. این اقتصاد با واسطه شدن میان شخص و دارایی، فاصله گرفتن آنها را از یکدیگر سرعت می‏بخشد و عناصر شخصی و محلی را-که قبلا شدیدا به‏ یکدیگر وابسته بودند-چنان از یکدیگر جدا می‏کند که شخص بتواند در برلین درآمد حاصله از سود شرکتهای راه‏آهن امریکایی و رهنهای نوروژی و معادن طلای اقریقایی را دریافت کند. این نوع دارایی از راه دور که ما امروزه وجود آن را بدیهی می‏انگاریم فقط از زمانی میسّر شد که‏ پول هم به عنوان عاملی پیونددهنده و هم به عنوان عاملی جداکننده میان مالک و ملک قرار گرفت.

با این حساب پول،در مالکیت اقتصادی جنبه‏ای غیرشخصی ytilanoserpmi به وجود آورد که‏ قبلا ناشناخته بود و به همین نسبت باعث عدم وابستگی و استقلال روزافزون شخصیت شد، رابطهء شخصیت با جمعیتها نیز به همین‏گونه تحول پیدا کرد.[1]»

جامعه ی مصرفی با این ویژگیها نگاهی خاص به دین دارد که مورد بحث قرار خواهد گرفت.

ویژگیهای جامعه مصرفی:

  امروزه ما تحت محاصره خارق العادهِ مصرف تظاهری و فراوانی خدمات، اشیاء و کالاهای مادی قرار داریم. استاد جوادی آملی از این مساله تحت عنوان توسعه کوثری در مقابل توسعه ی تکاثری نام می برند و طبیعتا در مقابل توسعه ی تکاثری، جامعه ی تکاثری وجود دارد. ویژگی این جامعه به قول بوردیو اینست که بشر دیگر به وسیله بشر احاطه نمی شود بلکه اینک شاهد محاصره بشر به وسیله اشیاء هستیم. مبادله روزانه دیگر بین افراد نیست بلکه با دستکاری کالاها و پیام ها صورت می گیرد[2].

کنشگر در علم اقتصاد فردی است که به قصد حداکثر کردن سود و فایده مندی اش عمل می کند. در حالیکه در جامعه شناسی کنشگر در تعامل با سایر افراد بررسی می شود. فرض ایشان این است که با کنشگر عقلانی ای روبرو هستند که بهترین انتخاب را انجام می دهد. و به همین جهت مصرف، مطالعه رفتار عقلانی مصرف کننده است. اما در دیدگاه جامعه شناسی عقلانیت مصرف کننده تنها یک متغیر است. اقتصاد دان جامعه مصرفی را امر بیرونی تصور می کند و تنها به تحلیل فرد مصرف کننده می پردازد و در این راه از روش های تجربی و ریاضی سود می گیرد اما جامعه شناسان انسان را به دنبال حداکثر کردن سطح رضایت از کالاها و اشیا می دانند. انسان مصرف می کند نه فقط چون نیاز دارد بلکه عوامل دیگری در آن دخیل است که با دقت بیشتر عیان می گردد.

انسان  به همنوایی،  انطباق و رقابت توجه دارد. لذا در جامعه مصرفی پویایی های اجتماعی مصرف مطرح می شود و ما مدل های همنوایی، انطباق و رقابت مصرف کننده ای را که تحت تاثیر گروه همسالان قرار دارد می بایست مورد توجه قرار دهیم.

یکی از مهم ترین ویژگیهای جامعه مصرفی انباشت و فراوانی است. فراوانی همه چیز لباس، غذا و ... . نمایش و عرضه، انباشت را فراتر از واقعیت آن چیزی قرار می دهد که وجود دارد. یعنی تظاهر مازاد یا به عبارت دیگر پایان کمیابی و بنا به عبارت ما نمایش تکاثری!

شکل موثر انباشت اشیاء در نمایش(displays) و مجموعه ها (Collections) است که نمود دارد. چنین نمایشی با عرضه و نمایش سنتی متفاوت است. حتی با نمایش مدرنیته اولیه هم متفاوت خواهد بود. نمایش ویترینی آنتیک و  عتیقه گونه نمایشی مطابق مدل مدرنیته اولیه است. اما نمایش مدرن اشیاء، نمایش متنوع و تکمیل کننده ایست که  حق انتخاب را نشان می دهد. نمایش در جامعه مصرفی وضعی پدید می آورد که حتی ناتوانانِ در خرید هم از لذت دیدن سیراب می شوند. آنها هم می توانند با مصرف زمان ویترین ها و نمایش اشیاء و کالاها را تماشا کنند.

این نمایش در سه حوزه اتفاق می افتد: نمایش کالا و اشیاء، نمایش محل خرید و مصرف و نمایش عرضه کننده کالا، خدمات یا شی. بنابراین عرضه کنندگی کالا و خدمات هم به عنوان بخش مهم نمایش در می آید. این امر با استاندارد کردن نمایش فروشنده همراه است. انضباط، خوش رویی و .... همچنین نمایش فروشنده بخشی از ماشین ترغیب مصرف کننده در جامعه مصرفی باید باشد.

بنابر این می توان گفت که جامعه مصرفی جامعه نمایش و جلوه است. در جامعه مصرفی، مصرف به یک ارزش تبدیل می‌شود؛ در این عصر که سرمایه‌داری با مشکل مواجه شده است، باید مصرف افزایش پیدا کند و برای این افزایش باید اخلاق مردم متحول شود، به‌گونه‌ای که با مصرف همسو شود. مصرف یعنی هر فعالیتی که شما انجام می‌دهید و خود را با آن نشان می‌دهید. طرز نشستن و لباس پوشیدن و روش زندگی به نوعی مصرف نام نهاده می‌شود. در جوامع جدید انسان‌ها با مصرف علم، اقتصاد و فرهنگ اجتماعی‌شان، خود را نشان می‌دهند و در واقع هویت‌نمایی می‌کنند[3].

دین در جامعه مصرفی:

 در جامعه مصرفی نه تنها همه چیز با نمایش اشیا مرئی می شود بلکه ما با رشد مراکز خرید و مصرف بزرگ؛ مراکز تفریحی، پارکهای خرید و ... روبرو هستیم. مراکز خرید بزرگ معبد نیایش مصرف کننده ها است؛ محل ملاقات مصرف کننده با اشیا به نوعی محل عبادت لذت بخش انسان مدرن است. جایی که ساعتها با محبوب خود به سر می برد و آیین او توجه هر چه بیشتر به محصولات متنوع و تقدیم دسترنج خود به این معبود نوین و بت عصر جدید است.

اگرچه فروشگاه های بزرگ در ویژگی هایی مانند ورود آزادانه، برابری ارزش پول همه افراد ، فرار افراد از محلیت، و ... با مراکز خرید بزرگ یا دراگ استور ها مشترکند اما در فروشگاه های زنجیره ای نوعی تحمیل به مصرف کننده را می بیینم که با ردیف کردن اجناس و تحمیل انتخاب صورت می گیرد.

 در مراکز بزرگ خرید مصرف کننده همه چیز را در یک جا می یابد، کالای فرهنگی و کالای اقتصادی مرز مشخصی ندارد و شیء انگاری انسان به نهایت خود رسیده و مرز میان معنا و ماده شکسته شده است. افراد همه چیز را زیر یک سقف می یابند. در این محل ها مصرف همه چیز: فرهنگ، زمان، کالا و ... را شاهد هستیم که در زندگی روزمره او یکسان انگاری شده است.

 در جامعه مصرفی خرید به صورت یک پیشه فراغتی درآمده است. و فراغت کلیدی ترین واژگان در قاموس زندگی شمرده شده پس می توان نتیجه گرفت خرید و مصرف در این جامعه اساس زندگی و هدف آن شمرده می شود. این مساله به معنی اصل قرار گرفتن مصرف است یعنی در جایی که دین می بایست هدف اصلی زندگی را تعیین کند، مصرف به عنوان هدف قرار گرفته است.

اما کلیدی ترین ویژگی این جامعه را باید در اجتناب ناپذیری افزایش درجه انتخاب در ساخت و عرضه کالاها بحساب آورد. در جامعه مصرفی کالایی نیست که بدون توجه به درجه انتخاب عرضه گردد.

در این وضعیت وارد فضایی می‌شویم که مرجعیت‌ سنتی در آن از بین می رود. در جامعه سنتی مرسوم این‌گونه است که مرجعیت برای حکام و روحانیون است. در جوامع مدرن این مرجعیت به طبقه جدیدی به نام روشنفکران منتقل می‌شود. اما در فضای پست مدرن از اهمیت همه این‌ها کم می‌شود. مرجعیت‌ها به طیف‌های مختلف مثل گروه خوانندگان و بازیگران و شعبده‌بازها و ... تعلق می‌گیرد و سخیف می‌شود.

نکته ی بسیار مهم اینست که نظام اجتماعی ، روابط اجتماعی و تمایز اجتماعی در آوردگاه جامعه ی مصرفی مطرح می گردد.

تبلیغات برای تمرکز بر مصرف کننده به عنوان یک موجود اجتماعی است که بوسیله مصرف همان کالا در فرایند تعامل اجتماعی قرار گیرد. آنچه در تبلیغات دنبال می گردد تغییر جامعه طبقاتیclass societyبه جامعه توده ای  mass society است؛ جامعه ای که در آن “خود”  selfبه “خودِکالایی”  commodity self  تبدیل شده و فرد با کالا همنوا و منطبق می گردد.

البته در جامعه مدرن مصرفی شاهد بروز حس زیبا شناختی aesthetics نیز هستیم. و مراکز خرید مراکز نمایش زیبایی و اقتدارهستند، مراکزی که در آن در 7 روز هفته، جهان 24 ساعت بیدار است: چه جهان معنوی و چه جهان مادی.

نتیجه گیری:

در جامعه ی مصرفی و در پی تفسیر انسان نوین از خود، و رها کردن هویت پیشین، به هویت مصرفی روی آورده و نه تنها مصرف و حق انتخاب هویت فعلی وی را رقم می زنند، دین را هم در سایه ی حق انتخاب خود معنی می کند. او تکثر و مزیت های معلومات و معنویات را در جهت رفاه و لذت خود دوست دارد و دریافت دین و توجه به آنرا  در خرید کالای معنوی و انتخاب محصولات مرتبط جستجو می کند.



[1] ـ پول در فرهنگ مدرن از دیدگاه زیمل ـ یوسف اباذری،  مجله ارغنون » پاییز 1373 - شماره 3

[2]  ـ جامعه ی مصرفی ، بوردیو

[3]  ـ برگرفته از سخنرانی دکتر زیبایی نژاد در جمع طلاب، نیمه رجب در جمکران.

 

نويسنده: 
سید حامد شریعتمداری